Meer verbindend vermogen van ambtenaren nodig voor een geloofwaardige overheid
Dit artikel verscheen ook in het FD van 26 okt 2013
hier een foto
In ‘De burger wordt bedrogen met ingewikkelde regels’ (FD 10 september) zet André Nijsen uiteen hoe parasitaire economische activiteiten met een geschatte omvang van jaarlijks ¤ 90 mrd kunnen blijven bestaan en zich verder uitbreiden. Een zogenaamde ‘ijzeren driehoek’ creëert een onnodig complexe regelgeving waarbinnen politiek, uitvoerders en experts elkaar de bal toespelen en verbeteringen tegenhouden.

Het beeld dat de politicus van de werkelijkheid heeft wordt continu vertekend door experts en uitvoerders. Men kan dat vergelijken met een sterk bijziende chauffeur die zonder bril autorijdt. Dat leidt onvermijdelijk tot verkeerde beslissingen en ongelukken. Als men de verkeersregels aan deze bijziendheid aanpast dan ontstaan overmatig complexe regels die eigenlijk alleen maar dienen om risico’s te vermijden.
De ambtenarij heeft vooral een ondersteunende rol naar politiek, uitvoerders en experts. De ambtenaar neemt daarbij input op van dezelfde partij als die welke hij met zijn output bedient. Een ambtelijke afdeling die een uitvoerende instantie controleert schrijft naar aanleiding daarvan maatregelen voor aan diezelfde instantie. Op die manier hebben ambtenaren geen rol in het bestrijden van de ijzeren driehoek.

De oplossing zit in een nieuwe kijk op de kerntaak van de ambtenaar, namelijk zijn verbindende functie. De basis van zijn taak en de inhoud van zijn competentie moet zijn de verbindingen tussen de drie partijen uit de ijzeren driehoek te reguleren. Het accent verschuift van inhoudelijke expertise naar verbindende competentie. Een integrale ambtenarij functioneert volgens ˜de gouden cirkel” zo genoemd vanwege het contrast met de ijzeren driehoek.

Stel dat een gemeente aan een ICT-dienstverlener om advies vraagt voor het opzetten van een digitaal loket. In de ijzeren driehoek zet de wethouder een adviesaanvraag uit bij een groot bureau. Hij heeft daar zelf ooit gewerkt. Dat bureau adviseert om een softwareoplossing aan te schaffen die toevallig nog bij een gelieerd bureau op de plank ligt. Naar de prijs wordt verder niet gekeken en de aanbesteding is een formaliteit. Men is er namelijk zeer handig in geworden om die naar eigen hand te zetten.

In de gouden cirkel stelt de wethouder welk soort digitale oplossing hij wil en wat hij daar mee wil bereiken. Een ambtelijk team gaat vervolgens de verbinding aan met experts uit het veld. Er wordt een adviesvraag uitgezet bij een team van drie zzp’ers en twee baliemedewerkers. Uit hun advies blijkt dat de gemeente de gewenste digitale dienstverlening kan realiseren door kleine wijzigingen aan te brengen in software die zij toch al gebruikt. Dat is een flinke opsteker.

De omschakeling van ijzeren driehoek naar gouden cirkel betreft de competenties van alle ambtenaren, uitgezonderd ambtenaren met ondersteunende taken zoals boekhouders en netwerkbeheerders. Uitgezonderd zijn ook de 'street level bureaucrats' zoals docenten in het basisonderwijs of deskundigen bij kenniscentra en de ambtenaren die direct dienstverlenend zijn naar burgers, zoals baliemedewerkers of consulenten. In de gouden cirkel hebben alle overige ambtenaren een verbindende rol.

De omschakeling zou ingezet kunnen worden bij een ministerie, bij voorkeur een ministerie met een groot contingent van ambtenaren die al een sterke drijfveer hebben tot het ontwikkelen van dergelijke competenties. Dit ministerie kan dan op de voet gevolgd worden door een provincie en enkele gemeenten. Zo doet men in de belangrijkste bestuurslagen ervaring op met de gouden cirkel en kan men de leerervaringen vertalen naar de overige ambtelijke organisaties.

Zo hier en daar zie je het al gebeuren. Gedeputeerden die wel rechtstreeks met burgers praten maar niet meer rechtstreeks met belangengroepen. Wethouders die zich wel laten informeren door hun ambtenaren maar zich niet meer voor het karretje van grote projectontwikkelaars laten spannen. Het is een beweging naar een meer geloofwaardige overheid die zich hier en daar al spontaan aandient. Nu nog deze beweging consequent versterken en doortrekken naar gouden cirkels. Het is niet ingewikkeld maar het vergt wel daadkracht.
Het concept van de gouden cirkel is tot stand gekomen in intensieve samenwerking tussen Vitha en de leden van het Netwerk Eenvoud (onderdeel van het NPI, zie npi.pleio.nl).

Een uitgebreide versie van dit artikel is als pdf hieronder te downloaden....